Nedjeljna škola berze: Instrumenti tržišta kapitala – Akcije

U prethodnim tekstovima smo govorili o tome gdje, na koji način i ko može da se pojavi na tržištu kapitala. Sada ćemo govoriti o tome šta se može trgovati na tom tržištu.

Opšte prihvaćen naziv za instrumente kojima se trguje na tržištu je hartije od vrijednosti, jer svom vlasniku predstavljaju novu vrijednost koja, u većem ili manjem obimu, utiče na njegovo imovno stanje. Najjednostavnija podjela instrumenata tržišta kapitala je na vlasničke instrumente, instrumente duga i izvedene instrumente.

Prvu veliku grupu instrumenata čine vlasnički instrumenti. Oni odražavaju vlasničke odnose i u njih uključujemo više tipova akcija ili dionica. Primarna ideja akcionarskog kapitala se sastoji u prikupljanju sredstava neophodnih za poslovanje firme diobom njenog vlasništva na više dijelova, što dovodi do veće disperzije rizika. Osnovna prednost ovog vida finansiranja je ta što investitor kupovinom akcija preuzima rizik uspješnosti poslovanja date kompanije na sebe, dok taj rizik, prilikom emitovanja dužničkih hartija, zadržava emitent date hartije.

Akcija je hartija od vrijednosti koja svom vlasniku donosi određena prava i obaveze u visini kapitala kompanije koji je predstavljen datom akcijom. Obaveze akcionara su srazmjerne njegovom učešću u ukupnom kapitalu. Po našem važećem zakonu, akcionar, bio on fizičko ili pravno lice, je odvojeni entitet u odnosu na društvo u kom posjeduje akcije, što znači da ne odgovara ostalom ličnom imovinom za poslovanje privrednog društva u kom posjeduje akcije.

Akcije na osnovu prava koja nose možemo podijeliti na obične i preferencijalne. Obične akcije nose veći broj prava, a od njih podvlačimo dva izuzetno bitna i to su:

  • Pravo na upravljanje, koje se ogleda u tome da vlasnik obične akcije može da učestvuje na skupštini akcionara, a u pojednim slučajevima preciziranim zakonom i da traži sazivanje iste. Pošto je skupština akcionara najveći organ odlučivanja u svakom akcionarskom društvu, akcionar utiče svojim glasom na bitna pitanja u društvu, naravno, u visini kapitala koji je predstavljen akcijama u njegovom posjedu.
  • Pravo na diobu dobiti firme kroz isplatu dividende, koje donosi imaocu akcije učestvovanje u dobiti u visini njegovog učešća u kapitalu.

Pored ovih prava, vlasnici običnih akcija imaju i druga kao što su: pravo preče kupovine prilikom budućih emisija akcija, pravo na pregled poslovnih knjiga, pravo na aktivu u slučaju bankrotstva, kao i pravo na transfer akcija, tj. pravo da iste proda u momentu kada on ima potrebu za tim.

Preferencijalne akcije su druga velika grupa instrumenata kapitala. Nazivaju se preferencijalnim tj. povlašćenim jer imaju povlašćen tretman u nekim poljima u odnosu na obične akcije. One ne nose pravo na upravljanje i odlučivanje, međutim, nose veći stepen prava u vidu podjele dobiti. Tako su vlasnici preferencijalnih akcija povlašćeni prilikom isplate dividende jer nose fiksnu dividendu, kao i prednost pri naplati – kako dividende, tako i dijela aktive u slučaju likvidacije, u odnosu na vlasnike običnih akcija. Sličnost između ove dvije grupe akcija je ta što, kako za obične, tako i za preferencijalne akcije, društvo nije u obavezi da isplati dividendu u slučaju negativnog poslovnog rezultata.

Prva akcija na Montenegroberzi je emitovana 01.06.1993. godine, mada i prije toga akcionarstvo i akcije na ovim prostorima nisu bili nepoznati, odnosno, čak je 1863. godine putem akcija bio sakupljen kapital za gradnju jedne gostionice na Cetinju. Danas je na kotaciji Montenegroberze ukupno 318 različitih akcija od ukupno 310 emitenata.

U sljedećem tekstu nastavljamo da govorimo o instrumentima trzišta kapitala i bavićemo se instrumentima duga, prvenstveno obveznicama.

 

Check Also

Addiko Bank AD Podgorica objavila rezultate za prvu polovinu 2019. godinu: Profit 1,6 miliona eura

Addiko Bank AD Podgorica dio Addiko Grupe, banka specijalizovana za poslovanje sa stanovništvom i malim …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *